Waarom zijn de wegen in Uganda zo schoon?

Je zit in het vliegtuig en nadert Kigali. Plotseling kraakt de microfoon en doet de stewardess een mededeling die je brein eerst even moet verwerken: “Dames en heren, we landen binnenkort in Rwanda. Houd er rekening mee dat de invoer van plastic zakken strikt verboden is.” Je kijkt naar je handbagage. Daarin zit die lichte ziplockzak die je al vijf jaar gebruikt om je tandenborstel en vizierreinigingsspray in mee te nemen. Moet je dat ding nu weggooien? Kun je bij de douane problemen krijgen vanwege een diepvrieszakje? Welkom in Oost-Afrika. Of beter gezegd: welkom in wat je waarschijnlijk het schoonste land zult vinden dat je ooit op twee wielen hebt doorkruist.

Niet helemaal het Afrika dat je verwachtte

Wie nog nooit in Afrika is geweest, heeft meestal een heel specifiek beeld in gedachten. We denken aan stoffige wegen, avontuurlijke chaos en – laten we eerlijk zijn – vaak ook aan afvalhopen langs de weg. Als het over Rwanda gaat, denken veel Europeanen meteen aan een donkere bladzijde uit de geschiedenis: de verschrikkelijke genocide van 1994. Dat is begrijpelijk, want dit trauma heeft het land gevormd. Maar wie vandaag met de motor in Kigali aankomt, wrijft eerst even ongelovig in zijn ogen. Het beeld dat we van een afstand van Rwanda hebben, komt simpelweg niet overeen met de werkelijkheid die je hier tegemoetkomt.

Kigali: Waar zelfs de moto’s netjes in de rij staan

Je verlaat het vliegveld, stapt de volgende dag op je motor en rijdt de hoofdweg van Kigali op – en even denk je dat je verkeerd bent gereden en per ongeluk in Singapore of Zwitserland bent beland. Waar is het vuil? Waar zijn de plastic flessen in de bermen? Waar is de typische chaos? De straten van Kigali zijn schoner dan de woonkamer van je schoonmoeder. Geen grap. Het asfalt glanst, de trottoirs zijn geveegd en de groenstroken aan beide kanten zijn zo netjes gesnoeid dat het lijkt alsof iemand er met een nagelschaartje langs is gegaan. Zelfs de motortaxi’s – de beroemde ‘moto’s’ – staan netjes in de rij. Iedere bestuurder draagt een schoon hesje met een nummer en iedere passagier krijgt een helm. Als motorrijziger die normaal gesproken wel van een beetje chaos houdt, sta je in eerste instantie sprakeloos langs de weg.

Het geheim heet Umuganda

Dus hoe doen ze dat? Het geheim achter deze netheid is geen enorm leger van betaalde straatvegers, maar een woord dat je al snel zult leren: Umuganda. Vrij vertaald betekent het zoiets als ‘gemeenschapswerk’ of ‘samenkomen voor een gezamenlijk doel’. Op de laatste zaterdag van iedere maand komt het openbare leven in Rwanda tussen 08.00 en 11.00 uur volledig tot stilstand. Winkels zijn gesloten en het verkeer is sterk beperkt. In plaats daarvan pakt iedere gezonde inwoner tussen de 18 en 65 jaar een bezem, schep of houweel. Samen worden wegen gerepareerd, bomen geplant, afval verzameld of huizen gebouwd voor mensen die dat nodig hebben. Zelfs de president doet mee.

Je eigen land schoonmaken

Als je op zaterdagochtend je motor start om de kronkelende wegen van het land te verkennen, zul je dus even moeten wachten. En dat is maar goed ook. Het laat zien hoe trots Rwandezen zijn op hun land. Ze wachten niet tot iemand anders hun rommel opruimt. Ze doen het zelf. Dit gemeenschapsgevoel heeft gezorgd voor een sterk bewustzijn van milieubescherming, orde en netheid. Het verbod op plastic zakken waar je je in het vliegtuig nog zorgen over maakte, geldt hier al sinds 2008. Terwijl wij in Europa nog discussieerden over plastic rietjes, pakte Rwanda het probleem bij de bron aan. Als je hier wordt betrapt terwijl je achteloos afval weggooit, kun je rekenen op hoge boetes – en afkeurende blikken van de lokale bevolking.

Maar het succes van de afgelopen decennia is niet te missen. Uit de puinhopen van het verleden is een veilig, modern en goed georganiseerd land ontstaan. Vandaag de dag wordt Rwanda beschouwd als een van de veiligste reisbestemmingen van heel Afrika.

Over de grens naar Uganda: het verschil is zichtbaar

Hoe groot het verschil kan zijn, ervaren we tijdens onze motorrondreis door Rwanda en Uganda letterlijk binnen een paar kilometer. We steken de grens over, rijden Uganda binnen – en plotseling verandert het beeld langs de weg.

Terwijl plastic zakken in Rwanda grotendeels uit het dagelijks leven zijn verdwenen en netheid er hoog in het vaandel staat, komen we in Uganda duidelijk meer plastic afval tegen. Zakken en plastic flessen liggen langs de weg of zijn in struiken en bomen terechtgekomen. Het contrast valt op, zeker wanneer je slechts een paar uur eerder nog door Rwanda hebt gereden. Dat betekent echter niet dat milieubescherming in Uganda geen rol speelt. Ook Uganda heeft milieuwetgeving en beperkingen voor bepaalde dunne plastic zakken. In de praktijk ontbreken op veel plaatsen echter een consequente handhaving en een goede afvalinzameling. Vooral buiten de grotere steden is er niet overal een regelmatige afvalophaaldienst of zijn er voldoende inzamelpunten.

Het contrast tussen twee buurlanden

Juist deze verschillen maken een reis door de twee buurlanden zo interessant. Op de kaart worden Rwanda en Uganda alleen door een gezamenlijke grens van elkaar gescheiden. Vanaf de motor merk je echter soms al na een paar kilometer hoe verschillend twee landen zich kunnen ontwikkelen en organiseren. Wat betekent dit voor je paklijst voor onze motorreis door Rwanda en Uganda? Laat de plastic zakken thuis en neem in plaats daarvan stoffen tasjes mee voor je kleine spullen. En kijk onderweg goed om je heen. Want soms vertelt de omgeving meer over een land dan welke reisgids dan ook.